Осы шақ және қалып етістіктері Қайсар Қадырқұлов,ф.ғ. к,ҚазҰУ


әкел(сен  әкел),  ойлан(сен  ойлан),  бітір(сен  бітір)



Pdf көрінісі
бет2/7
Дата18.12.2021
өлшемі207.72 Kb.
#142480
1   2   3   4   5   6   7
Байланысты:
Кадыркулов К.Ш. қаз әд журнал
Кадыркулов К.Ш. қаз әд журнал
әкел(сен  әкел),  ойлан(сен  ойлан),  бітір(сен  бітір)  т.б.  осы  сияқтанып  айтылады(3);...қазақ 

тілінің  өзге  жүйелі  тілдерден  айырмашылығы - етістіктің негізгі түбірі бұйрық райдың 2- жақ 

жекеше  түріне  тең.  Мысалы:  бар,  жақ,  оқы,  айт,  кел,  кет.  Етістіктің  бұл  тұлғаларында  

болған істі, қимылды, амал, әрекетті білдірумен қатар, екінші жақтағы адамға сол қимыл, амал, 

әрекетті  істеуді  бұйыру  мәні  де  бар(4)  деген  ережелер  де  -  етістіктердің  қандай  сөз  табы 

екендігіне  берілген  бір  үлгідегі  тұжырымдар.  Осы шақ пен етістіктің ережелерін біліп болғаннан 

кейін нақ осы шақтың жай түрін сөз етіп, оны оқытудың қандай қисынсыз екендігіне көз жеткізуді 

мақсат етіп қойдық. Өйткені отыр, тұр, жүр, жатыр қалып етістіктері тікелей жіктелу арқылы нақ 

осы  шақты  білдіретіні  барлық  оқулықтарда  берілген.  Шынында  да,  солай  ма?  Қазақ  тілінің 

морфология  саласына  арналған  «Қазіргі  қазақ  тілі»  оқулығында  -...  адамзат  атаулының  қай- 



қайсысы болсын я жатқан, я тұрған, я жүрген, я отырған жағдайда ұшырасады және олардың 

амал-  әрекеттері  сол  аталған  қалыптың  бірінде  жүзеге  асады.  Осындай  табиғи  күй  - 

жағдайлардың  атауы  есебінде  жұмсалатын  етістіктер  қалып  етістіктері  деп  аталады  ,- 

делінген  (1).  Табиғи  күй  -  жағдайдың  атауы  есебінде  жұмсалса,  етістік  бола  алатындығына 

күмән  туады.  Жүзеге  асқан қалыпты білдірсе, осы шақ екендігіне күмән туады. Сонымен қатар, 

адамзаттың төрт қалыптың бірінде болатындығынан бастау алып,  ат қорада тұр деген мысал  да 

келтіріледі(  ат  тек  үш  қалыпта  ғана  болады).  Қалып  етістіктері  есім  сөздерше  морфологиялық 

қызмет  атқарады.  Етістіктің  сұрағына  жауап  бермейді.  Етістіктер  секілді  түбір  күйінде  бұйрық 

райдың  екінші  жағында  айтылмайды.  Жіктелген  кезде  сөйлеп  тұрған  уақыттағы  қимылды 

білдірмейді.  Осы  төрт  айрықша  белгісіне  қарай  отырып,  олардың тікелей жіктелуін -  нақ осы 





Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7




©www.melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
республикасы білім
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
Қазақстан республикасының
мерзімді жоспар
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
арналған әдістемелік
жалпы білім
бағалаудың тапсырмалары
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Инклюзивті білім
Әдістемелік кешені
республикасының білім
білім берудің
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
қазақ тілінде
туралы хабарландыру
қазіргі заман
атындағы жалпы