Осы шақ және қалып етістіктері Қайсар Қадырқұлов,ф.ғ. к,ҚазҰУ


жатырмыз  қалыпты  білдірмейді.  Ал  тұр



Pdf көрінісі
бет5/7
Дата18.12.2021
өлшемі207.72 Kb.
#142480
1   2   3   4   5   6   7
Байланысты:
Кадыркулов К.Ш. қаз әд журнал
Кадыркулов К.Ш. қаз әд журнал
жатырмыз  қалыпты  білдірмейді.  Ал  тұр  етістігінің  шаққа  қатысы  жоқ,  тек  қалыпты  ғана 

білдіреді.   Міне, осыдан келіп, отыр,тұр жүр,жат  тұлғасындағы етістіктер(екінші жақ, бұйрық 

райда)  мен  қалыпты  білдіретін  отыр,  тұр,жүр,жатыр  сөздері  бірдей  қызмет  атқара 

алатындығына  күмән  туады.  Соңғы  төртеуін  етістік  емес,  «сөз»  деп  алуымыздың  да  себебі  бар. 

Өйткені  қалып  етістіктері  қимылды  емес,  қимылдан  соңғы  жай-күйді  білдіреді.  Мысалы:  Екі 

ауылдың  арасында  тау  тұр    сөйлемінен  қимылды  да,  әрекетті  де,  қимылдың  қалпын  да  көре 

алмайсыз.  Бұл  сөйлемнің  мағынасы  Екі  ауылдың  арасында  тау  бар  сөйлемімен  үндес  келеді.  

Яғни,  тұр  мен  бар  сөздерінің  беретін  ұғымы  -    бірдей.  Грамматикалық  тұрғыдан  да  бір-біріне 

сәйкес келеді. Бірінші сөйлемнің баяндауышы - тұр. Екінші сөйлемнің баяндауышы - бар. Екеуі де 

сұраққа  жауап  бермейді.  Осы  тұста  академик  Н.Сауранбаев  пен  проф.Қ.Жұбановтың  нақ  осы 

шаққа оның күрделі түрін ғана ұсынуының дәлелдірегін ұғына бастайсың. Егер отырып жатыр, 



тұрып  жатыр,  жатып  жатыр  десек,  қалыптың  жүзеге  асу  барысындағы  нақ  осы  шақты 

түсінеміз.  Бұлар  -  біз  сөйлеп  тұрған  сәттегі  үдерістер.  Үдеріс  біткен  соң  қимыл  иесі  отырған, 



тұрған,  жатқан  қалыпқа  түседі.  Жүріп  жатыр  десек,  нақ  осы  шақта  тұрады  да,  басқа  қимыл, 

әрекетті(аман  -  есен)    білдіреді.  Қалып  жоқ.  Тұрып  жүр,отырып  жүр,жатып  жүр(осы  үйде) 

десек, жүр етістігі қалыпты емес,нақ осы шақты жасайтын көмекші етістіктің қызметін атқарады. 

Берілген  күрделі  етістіктердің  құрамындағы  көмекші  қызмет  атқарып  тұрған  жатыр,  жүр 

етістіктері  қалыптық  емес,  шақтың  созылыңқылық  мәнін  айқындайды.  Сондықтан  отыр, 

тұр,жүр,жатыр  сөздері  негізгі  етістікпен  тіркесіп  келіп қана қимылдың қандай қалыпта болып 

жатқанын(жазып отырмын, яғни отырған қалыпта жазу), болғанын(жазып отырдым, яғни отырып 

жаздым),  болатынын(жазып  отырармын,  яғни  отырып  жазармын)көрсе-  теді.  Зерттеу  еңбектері 

мен  оқулықтарда  қалып  етістігі  деп  ерекшелеген  отыр,  тұр,  жүр,  жатыр  сөздерінің  көмекші 

етістіктермен  түбір  күйінде  тіркесе  алатындығына  баса  назар  аудартып,осы  шақ  формасында 

ұсынады.  Олардың  еді  көмекші  етістігімен  тіркескен  үлгісін  мысал  ретінде  береді:отыр 



еді,жатыр  еді,тұр  еді,  жүр  еді.Біздің  бұған  қосарымыз  –  олардың  екен көмекші тұлғасымен де 

тікелей  тіркесе  алатындығы:  отыр  екен,жатыр  екен,  тұр  екен,  жүр  екен.Шынына  келгенде, 



еді,екен  көмекші  етістіктері  жедел  өткен  шақ  пен  есімшенің  өткен  шақ  формасында  тұрғанын 

ескерсек,  есім  сөздердің  қызметін  атқаратын(ұл еді, ұл екен секілді) «қалып етістіктері» бұл тұста 

да  осы  шақтық  категорияны  иелене  алмайтын  сияқты.  Отыр  еді,  отыр  екен    күрделі  сөздері  -  

болып  жатқан  қимылдың  емес,  аяқталған  әрекеттің  нәтижесі.  Нақ  осы шақтың күрделі түрі ғана 




етістіктің шақ категориясы талабының үрдісінен шыға алады.         Ғылым Академиясының «Қазақ 

тілінің  грамматикасында»  нақ  осы  шақтың  жатыс  септігіндегі    У    тұлғалы  қимыл  есімді  түрі де 

ұсынылады:  жүргізудемін,  ізденудесіздер.  Профессор  М.Оразов  бұл  жердегі  осы  шақты  білдіріп 

тұрған жатыс септігінің қосымшасы(-да, -де) екендігін ерекшелейді: Бір жағынан байлар қазақты 



орыстарға  түртпектеуде.  Совет  өкіметі  кеткендердің  қайтуына  түрлі  жағдай  жасауда(6). 

Бәрібір,бұлардың  да  беретін  мағынасы  нақ  осы  шақтың  күрделі  түрінікіндей:  жүргізіп 



жатырмын,ізденіп 

жүрміз,түртпектеп 

жүр, 

жасап 

жатыр. 

Сонымен 


қатар, 



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7




©www.melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
республикасы білім
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
Қазақстан республикасының
мерзімді жоспар
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
арналған әдістемелік
жалпы білім
бағалаудың тапсырмалары
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Инклюзивті білім
Әдістемелік кешені
республикасының білім
білім берудің
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
қазақ тілінде
туралы хабарландыру
қазіргі заман
атындағы жалпы