Серік Сандуғаш Көмекші етістіктердің қолданылуы мен көпмағыналылығы кіріспе


Рай категориясымен байланысты қолданылатын көмекші етістіктер



бет8/11
Дата27.10.2021
өлшемі466.91 Kb.
#83310
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
Байланысты:
ФИ-19-1к1Серік Сандуғаш Көмекші етістіктердің қолданылуы мен көпмағыналылығы
ФИ-19-1к1Серік Сандуғаш Көмекші етістіктердің қолданылуы мен көпмағыналылығы, ФИ-19-1к1Серік Сандуғаш Көмекші етістіктердің қолданылуы мен көпмағыналылығы, ФИ-19-1к1Серік Сандуғаш Көмекші етістіктердің қолданылуы мен көпмағыналылығы, «Сақталу заңдары» теория, Тұрарова пмш сем15
2.2 Рай категориясымен байланысты қолданылатын көмекші етістіктер

Ашық райдың шақ категориясымен байланысты екендігі анық. Шақ категориясының ішінде нақ осы шақ пен өткен шақ формалары арасында аналитикалық форманттар қолданылады. Нақ осы шақ деп аталынатын осы шақтың түрі жетекші етістіктерге –ып отыр, -ып тұр, -ып жатыр, -а жүр аналитикалық форманттарын қосу арқылы жасалынады. Нақ осы шақпен байланысты айтылатын бір нәрсе-оның қазақ тілінде синтетикалық формасының болмауы. Ал –ады, -еді қосымшасы етістікке қосылғанда контекске қарай бірде осы шақ, бірде келер шақ, бірде өткен шақ мағынасын білдіреді.



Нақ осы шақтың аналитикалық форманты деп жүрген форманттардың басқа рай және шақ қосымшаларын қабылдайтындығын жоқ деуге болмайды. Ол қосымшалар аналитикалық формаға өз мағына реңкін қосатындығы да даусыз. Мысалы, Қонақтарға араласып тай сойылып жатқан (С. Мұқанов). Судыр Ахмет ұйықтап жатса да, ерні жыбырлап дөңбекшуін қоймайды (Ә. Нүрпейісов). Тек Ташкент құшбегі Қоқан ханына жылына екі жүз мың теңге салық төлеп тұрады (І. Есенберлин). Барад өзенінің негізгі сағасына жақын тұстағы Анжишван тауының етегін алып жатқан көлеңкелі үлкен бағына барып тұратын (Ә. Әлімжанов). Бұл мысалымызда жатқан, жатса, тұрады, тұратын көмекші етістіктері түрлі шақ қосымшаларын (-қан, ады, атын) және шартты райдың қосымшасын қабылдап тұр. Нақ осындай қасиетке отыр мен жүр етістіктері де ие. Сойылып жатқан дегенде амал-әрекеттің созылыңқы болатындығы да, өткен шаққа тәндігі де рас. Бірақ бұл жердегі –ған қосымшасының мағынасы тек өткен шақтық мағына үстеумен ғана шектелініп тұрған жоқ. Немесе ол тек бұрынғы өткен шақ мағынасында ғана қолданылып тұрған жоқ. Бұл жерде ол сипаттамалы өткен шақ мағынада қолданылып тұр. Осы шақтың мағынасын анықтағанда біз мына жағдайды есепке алуды жөн көреміз: 1. Амал-әрекет айтылып жатқанда орындалып жатады. 2. Амал-әрекеттің басталуы туралы мәлімет талап етілмейді, бірақ осы шақ мағынасында қолданылғанда басталған болады. Сондай-ақ амал-әрекеттің аяқталуы туралы да хабар талап етілмейді. 3. Осы шақта айтылған амал-әрекет созылыңқы, дағдылы сипатқа ие болады. Осы үш белгіден ауытқыса, осы шақ мағынасында қолданылып тұр деуге келмейді. Сондықтан да біз Жиналыс басталады, Рәбиға ән айтады дегенде –ады, -еді қосымшасын нақ осы шақтан бөліп алып, ауыспалы осы шақ деп атап жүрміз. Ал көпшілік ғалымдардың –ып отыр, ып жүр, -а отыр, -а жатыр, ып жатыр, - а тұр, -ып тұр аналитикалық форманттарын аяқталмаған сипат деп көрсетуінің де семантикалық негізі осы шақтың мағынасымен байланысты. Жоғарыда аты аталған төрт қалып етістіктеріне өткен, не келер шақ мағынасын білдіретін қосымшалар қосылып айтылып жатқанда амал-әрекет орындалып қалған, не әлі басталынбаған болса, онда оны осы шақ құрамына қосуға болмайды. Мысалы, Үстірт кеткен жерлерімді бірер сұраулармен анықтап алып отырды (М. Әуезов). Не істелінгенін айна қатесіз жеткізеді де отырады (С. Мұқанов). Ауыл аралап жүрген бақсы сияқты бұл да сенің жырларыңды айтып жүрмек (А. Жұбанов). А. Ысқақов неғайбыл осы шақ деп атаған –ғалы отыр, -ғалы тұр, -ғалы жүр аналитикалық форманттарының нақтылық мағынасы жоқ. Амалдың орындалу фазасын білдіретін формант деп атауымызға да осы себепші болған. Мысалы, Мынау болса корматтардың дін бұзар сандырағын елге жайғалы жүрген кітапшыл бұзық...-деп шырылдады күзетші (Ә. Әлімжанов). Бүгінгі ұрыста жеңу де, жеңбеу де мұның ғана емес, бүкіл халықтың өміріне сын болғалы тұр ғой, -деді іштей бір үн бұған (Ә. Әлімжанов). Осы олжасымен Байжекең ертең елге қайтқалы отырғанда асып-сасып Степан Бушев келді (Ғ. Мүсірепов). Ұстаздың ұзақ сапарға жүргелі жатқанын сезген шәкірттер қалтқысыз қызмет етіп жүр (Ә. Әлімжанов). Келтірілген мысалдарымызда –ғалы жүр, -ғалы жатқан, -ғалы тұр, -ғалы отыр аналитикалық форманттары әлі орындалмаған, бірақ жақын аралықта орындалу мүмкіндігі бар амал-әрекетті білдіріп тұр.

Отыр, тұр, жатыр, жүр қалып етістіктері көмекші етістік қызметінде қолданылмай-ақ осы шақтық мағына білдіреді. Мысалы, Құлындарына қарамастан сыртта Ақтанкер атқа мінген бір адамды күтіп бір ғана адам тұр (Ғ. Мүсірепов). Бірінен-бірі алшақ салынған он шақты ақ үйлер тұр (Ғ. Мүсірепов). Бірінші топтың болмаса да екінші топтың ішінде бір жас батыр жүр (Ә. Әлімжанов). Айғаным ауыл тірлігіне араласпай өзімен-өзі үлкен үйде оңаша отыр (С. Мұқанов). Енді күнге арқаларын тосып, қатарласа етпетінен жатып әңгімелесті (Ғ. Мүсірепов). Бұл төрт етістіктің осы шақтық мағынада қолданылу сыры олардың тарихында жатқандығы түрлі ғалымдар тарапынан сөз болған. Ал олардың көмекші етістік қызметінде қолданылғанда білдіретін негізгі мағынасы нақ осы шақтық мағына екендігін қазақ тілшілері айтып та, жазып та жүр[16,25-27б].

Түркі тілдерінде –ып тұр, -ып жүр, -ып отыр, ып жатыр аналитикалық форманттарының мағыналарында айырмашылық бар ма, әлде онда айырмашылық жоқ па деген сұраудың туатындығы анық. Тіл-тілдерде сөздердің де, қосымшалардың да синонимдік сыңарлары ретінде қолданылатындығын мойындасақ та, біз абсолфт синоним дегенді мойындамаймыз. Белгілі бір дәуірде абсолют синонимдер ретінде қолданылатын тіл әлементтері болуы заңнан тыс құбылыс емес. Мысалы, басшы-жетекші, тартпа-суырма, жатырқау-тосырқау, қайғыру-уайымдау. Бұл сөздер өзара не мағыналық реңктеріне, не стильдік қолданылуына , не қолданылу жиілігіне қарай ажыратылып жатады. Тілде дублет сөздері бар. Бірақ ол синонимнен басқа түсінік . Қосымшалар арасында синонимдік қатынастар бар. Бірақ олардың да бір ерекшелігі болады деп есептейміз. Осы шақтың аналитикалық форманттарының жалпы ұғымдық мағынасы бір болғанымен өзіндік ерекшеліктері бар. Сондықтан да Н.А.Баскакова қарақалпақ тіліндегі жүр мен тұрды бір топқа, отыр мен жатты екінші бір топқа топтастырады. Бірінші топтағылардың мағынасында ұзақ уақытқа созылатын, созылыңқы амал-әрекетті қайталану мағынасымен білдіретін сөздер деп атаса, соңғысын үзіліссіз созылыңқылықты білдіретін сөздер деп көрсетеді. Қазақ тілінің материалдарының көрсетуінше тұр мен жүрдің де, сондай-ақ отыр менен жатырдың да мағыналық айырмашылығы бар. Мысалы, Жаманымыз қалада оқып жүр десек, оқу амалының үздіксіз болуын білдіретін мағыналық реңк жоқ. Тек қалада жүрген баласының шаруасы оқу екендігін, айтылып жатқан уақытта баласы сол шаруамен айналысатындығын білдіреді. Ал егер бала кітап оқып тұр десек, көз алдымызда баланың оқып жатқандығын, бірақ оның басталуы, аяқталуы туралы мәлімет бермейтінін білдіреді. Нақ осы сөйлемді бала кітап оқып отыр десек, айтылып жатқанда баланың кітап оқып отырғаны анық, бірақ оның көз алдымызда болуы шарт емес. Бала кітап оқып жатыр деген сөйлемде болса, нақтылық отыр мен тұрға қарағанда әлсіреген болады. Баланың біз айтып отырған кезде кітап оқымауы да мүмкін, бірақ ұзақ уақыт бойына сонымен айналысуы қажет деп тұр. Демек, бұлардың бірі екіншісінен әрі нақтылығы жағынан, әрі амал-әрекеттің орындалу тәсілі жағынан ажыралып жатады. Тіпті олар қолданылу жиілігі жағынан да, стильдік мақсатта қолданылуы жағынан да ерекшеленеді. Олардың басын біріктіріп тұрған мәселе-осы шақтық мағынада, созылыңқы амал-әрекетті білдіру қасиетінде.

Түркітанымдық әдебиеттерден келер шақтың аналитикалық форманты бар ма, жоқ па деген мәселеде де бір ізділік жоқ. А.А.Юлдашев келер шақтың да аналитикалық форманты жоқ деп есептейді. Бірақ қарақалпақ тілінің мамандары қарақалпақ тіліндегі атын болды, ажақ болды, мақшы болды форманттарын келер шақтың аналитикалық форманттары деп көрсетеді. Қазақ тілінің маманы И. Е. Маманов «Кейде Менің жиналысқа баруым керек немесе Ертең бригадада жұмысшылар үшін лекция оқуға тиіспін деген сөйлемдердің орнына «бармақпын», «оқымақпын» деп айту мүмкін. Бірақ бұл-ниет келер шақ формасының негізгі өз мағынасы емес, ауыспалы мағынасы»,-деп жазады. Мұнда ниет келер шақпен теңестіріліп тұрған форманттардың мағынасында келер шақтық мағына өте анық байқалынады. Сондықтан болса керек, И.Е. Маманов бұл формалар (еді, бол) туралы ескерту жасайды. Ниет зат есім болған, ал көмекші сөздермен тіркесіп өткен шақты құрайды. Бұл дегеніміз, сөйлеуші ​​немесе ыммен сөйлейтін адам сөйлемей тұрып, болашақта бірдеңе жасауға ниетті. Қапан ауылға, Қапан ауылға оралғысы келді. Алайда, біраз талдаулардан кейін автор «ниет - есімдіктің көмекші етістіктермен тіркесу арқылы қалыптасқан күрделі формасы (бол болар еді, келер еді) деген тұжырымға келеді, бұл ашық көңіл-күй мағынасында белгілі бір грамматикалық шақты білдіреді. « Бару және келу етістіктеріндегі мак, мек жұрнақтары келер шақтың жұрнағы десек, онда жұрнақтар қатарына аналитикалық форманы қосуымыз керек. Айырмашылық мынада: мен көмекші етістіктер үшін келер шаққа модальді мағына қосар едім (ықтимал екіұштылық, шешімге келді).

Тіл білімінде аналитикалық түрдегі көмекші сөздердің қызметі мен мағынасы туралы ортақ пікір жоқ. Бұл түркі тілдес халықтардың грамматикасында айтылған пікір ғана емес, сонымен қатар үндіеуропалық лингвистикада. И.И.Мещанинов, А.А.Потебня, сіз Ф.Ф.Фортунатовтың пікірін айта аласыз. Түркітануда А.А. Юлдашев пен Н.Оралбаевтар арнайы аялдама жасады. Аналитикалық формадағы сөздерде грамматикалық мағына көмекші сөз мен толық сөзге жалғанған қосымшаның қатынасы арқылы жасалады. Бұл мән осы екі көрсеткіштің мәндерінің қосындысымен емес, екеуінің бір мағынада қалыптасуы мен идиомизациясы арқылы қалыптасады. Ekn көмекші етістігі жетекші етістікке шартты рай түрінде жалғанғанда, көсемше райды білдіреді. Шартты рай жұрнағы мен көмекші экен мағынаның тұтас бірлігіне айналды. Тілек шартты суффикстің мағынасы мен «көмекші» сөзінің тіркесімі емес, ол осы екі морфеманың бір морфема ретінде қалыптасып, олардың мағыналары біріктірілгендігінен пайда болады. Жалпы, біздің ойымызша, барлық аналитикалық формалар еркін тіркестер негізінде қалыптасады, сондықтан олардың даму және қалыптасу заңы бар. Аналитикалық формалардағы көмекші етістіктер өзінің лексикалық мағынасынан айырылмайды және қосымша морфемалармен теңдестірілмейді. Мысалы, bast етістігін қарастырайық. «Баста» сөзі етістіктің толық мағынасында қолданылса да, іс-әрекеттің басталуын, басталуын, басталуын білдіреді. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде алғашқы сөз 1) жетекшілік ету, басқару, 2) бір нәрсені ұйымдастыру және іске қосу, ашу деп анықталған.

Рас, көмекші етістіктер тек аналитикалық формантта ғана қолданылады. Сондықтан біз олардың мағынасын грамматикалық мағына контексіне қосып, белгілі бір грамматикалық категорияның формасы ретінде тануымыз керек. Н.Оралбаевтың аналитикалық түрдегі етістіктегі лексикалық мағынасы жоқ. «Көмекші сөздердің лексикалық мағынасы болмайды, олар барлық көмекші сөздерге ортақ көмекші сөздердің ешқайсысына белгілі бір лексикалық мағына бермейді» [17, 231б]. Ғалым сонымен қатар көмекші етістіктерде лексикалық мағынаның болмауы олардың грамматикалық даму үдерісінен өткендігімен байланысты деп санайды. Көмекші сөздер грамматикалық сөздерден гөрі абстрактілі және грамматиканың құрамына кіретіні рас. Сонымен бірге толыққанды сөз грамматика аясына түсіп, грамматикалық тұрғыдан даралануы мүмкін. Бұл сөзде грамматикалық форма болмаса да, түркі тілдерінде грамматикалық тұрғыдан жекелендірілмеген сөздер жоқ. Көмекші сөздердің мағынасы толық сөз функциясында қолданылған кезде мағынамен тікелей немесе сатылы байланысты. Тікелей байланыс болған жағдайда көмекші етістік пен толық етістіктің мағыналық байланысы бұзылмайды. Мысалы, айта бастады, жазып отыр, кетіп барады, жазып болды, айтып тұр. Сатылай байланысқанда арадағы мағыналық байланыс үзіліп, көмекші етістіктің мағынасы аналитикалық форманттың құрамынан шыққандай көрінеді. Мысалы, айтып көр, барғым келеді, айта алды, құлап қалды, айтып шықты[18,55б]. Кейінгі топтағы көмекші етістіктер аналитикалық форманттың бірінші әлементіне мағына жағынан өте тығыз байланысты болады. Жалпы көмекші етістіктердің дүниеге келуінің өзі осы толық мағыналы етістіктің тұлғаланған (көсемшенің –а, -е, -й, -ып, -іп, -п) грамматикалық формасының тиянақсыз болуынан, оның екінші бір әлемент талап етуінен туған. Тілдің дамуына бірнеше заңдар әсер ететіні анық. Оның бірі - үнемдеу заңы, екіншісі - мағынаны толығымен беру, үшіншісі - грамматикалық формалардың түсініксіздігінен аулақ болу. Бұл заңдар бір-біріне қайшы келуі мүмкін. Бұл тіл дамытудың негізгі драйвері болып табылатын ішкі қайшылықтардың көрінісі. Көмекші етістіктер алғашқы кезде еркін тіркестер сияқты тіркескен, бірақ уақыт өте келе олар көмекші етістіктер қызметін атқара бастады. Алайда көмекші етістіктер қашан қолданыла бастады деген сұраққа жауап беру қиын. Көне жазба ескерткіштер болып табылатын Орхон-Енисей жазбаларында көмекші етістіктер қолданылған [19,250б].

Қазіргі түркі тілдерінің материалдарына жазылған еңбектерде көмекші етістіктерді мағынасы мен түрлену схемасына қарай бөліп алу тенденциясы байқалады. Мысалы, қазақ, өзбек және түркімен тілдерінің грамматикасында көмекші етістіктерді толық (функционалды) көмекші етістіктерге және толық емес (толық емес, жүйесіз, толық емес) көмекші етістіктерге бөлу бар. Өзбек тілшісі А.Ходжиев толық емес көмекші етістіктерді бөлек топқа бөлуді ұсынады, бірақ оларды көмекші етістіктер тобына қоспайды. Үшінші топ ғалымдары көмекші етістіктерді талдамалық түрде қарастырады, оларды бөлмей және мағынасына қарай топтастырмайды [20,56б].




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©www.melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
сәйкес оқыту
Қазақстан республикасы
оқыту мақсаттары
білім беретін
бағалау тапсырмалары
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
республикасы білім
жиынтық бағалаудың
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан республикасының
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
қызмет стандарты
арналған жиынтық
болып табылады
арналған әдістемелік
бағалаудың тапсырмалары
жалпы білім
Мектепке дейінгі
Қазақ әдебиеті
Зертханалық жұмыс
оқыту әдістемесі
пәнінен тоқсанға
нтізбелік тақырыптық
Әдістемелік кешені
Инклюзивті білім
республикасының білім
туралы жалпы
білім берудің
Қазақстанның қазіргі
туралы хабарландыру
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
қазақ тілінде
қазіргі заман
пайда болуы